Biruni Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü’nden Dr. Öğr. Üyesi Aslıhan Şengelen, aynı hastalığı taşıyan bireylerin tedavi süreçlerinde farklı sonuçlar alabileceğine dikkat çekti. Genetik ve biyolojik faktörlerin tedavi başarısında kritik bir rol oynadığını ifade eden Şengelen, kişiselleştirilmiş tıbbın kanser tedavisinden ilaç yan etkilerinin azaltılmasına kadar birçok alanda yeni fırsatlar sunduğunu vurguladı.
Şengelen, tedavi etkinliğinin belirlenmesinde hastalığın türü kadar bireylerin genetik ve biyolojik özelliklerinin de önemli olduğunu belirtti. “Neden aynı hastalığa sahip iki kişi aynı tedaviye farklı yanıt verir?” diye soran Şengelen, bir hastada etkili olan bir ilacın başka bir hastada beklenen sonucu vermeyebileceğini, hatta ciddi yan etkilere yol açabileceğini kaydetti. Bu durumun başlıca nedenlerinden birinin bireylerin genetik ve biyolojik farklılıkları olduğuna dikkat çekti. Kişiselleştirilmiş tıbbın, tedavi seçiminde hastalığın yanı sıra hastanın özgün özelliklerini de göz önünde bulundurmayı hedeflediğini söyledi.
Kanser tedavisinde tümörlerin genetik özelliklerinin önem kazandığını belirten Şengelen, moleküler biyoloji ve genetik alanındaki gelişmelerin hastalıkların daha detaylı bir şekilde incelenmesine olanak sağladığını ifade etti. Özellikle yeni nesil DNA dizileme teknolojilerinin, tedavi kararlarına yön verebilecek genetik değişikliklerin tespitini kolaylaştırdığını söyledi.
Kişiselleştirilmiş tıbbın en çarpıcı alanlarından birinin kanser olduğunu vurgulayan Şengelen, tümörün bulunduğu organ, boyutu ve yayılımının yanı sıra moleküler özelliklerinin de tedavi kararlarında kritik bir rol oynadığını belirtti. Örneğin, akciğer kanserindeki belirli EGFR mutasyonları veya meme kanserindeki HER2 düzeylerinin, uygun hastalarda hedefe yönelik tedavilerin belirlenmesine yardımcı olabileceğini ifade etti. Bu şekilde yalnızca kanserin türüne değil, tümörün biyolojik özelliklerine dayalı tedavi seçeneklerinin değerlendirilebileceğini kaydetti.
Kişiselleştirilmiş tedavilerin etkinliğine dair bilimsel araştırmalara da değinen Şengelen, Nature Medicine dergisinde yayımlanan bir çalışmanın dikkat çekici bulgular sunduğunu belirtti. 400 hastanın katıldığı araştırmada, tümörlerinin moleküler özelliklerine göre tedavi edilen hastalarda yanıt oranının yüzde 17,5, standart tedavi uygulanan grupta ise yüzde 10 olarak belirlendiğini aktardı. Ayrıca, kişiselleştirilmiş tedavi grubunda hastalığın ilerleme süresinde de iyileşmeler gözlendiğini sözlerine ekledi. Ancak genel sağkalım açısından henüz belirgin bir farkın ortaya konulamadığını belirtti. Bu verilerin moleküler bilgilerin tedavi seçiminde önemli bir rehber olabileceğini, fakat her hastada aynı başarıyı garantilemediğini gösterdiğini ifade etti.
Kanser tedavisinde geliştirilen bir diğer yaklaşım ise hastalardan alınan tümör dokularıyla laboratuvar ortamında oluşturulan üç boyutlu organoid modelleridir. Şengelen, bu yöntemin ilaçlara verilen yanıtların önceden araştırılmasına imkan tanıdığını anlattı. “Hastanın tümör hücrelerinden oluşturulan organoidler, tümörün bazı genetik ve biyolojik özelliklerini koruyabiliyor. Bu sayede farklı ilaçların tümör üzerindeki etkilerini laboratuvar ortamında incelemek mümkün hale geliyor” dedi. Clinical Cancer Research dergisinde yayımlanan bir çalışmanın, metastatik kolorektal kanser hastalarından oluşturulan organoidlerin 5-florourasil ve oksaliplatin ile verdikleri yanıtlarla hastaların tedavi sonuçları arasında anlamlı ilişkiler saptandığını ortaya koyduğunu belirtti.
Şengelen, bu yöntemin henüz araştırma ve klinik doğrulama aşamasında olduğuna dikkat çekerek, her hastadan başarılı bir şekilde organoid oluşturulamadığını ve laboratuvar sonuçlarının klinik yanıtla her zaman örtüşmediğini kaydetti. Yöntemin standart tedavi seçimlerinin yerini almadığını vurguladı.
Genetik verilerin yalnızca kanser tedavisinde değil, çeşitli hastalıklarda kullanılan ilaçların seçiminde de önem kazandığını ifade eden Şengelen, farmakogenetik alanındaki ilerlemelerin daha güvenli ilaç kullanımına katkı sağlayabileceğini belirtti. The Lancet dergisinde 2023 yılında yayımlanan ve yaklaşık 7 bin kişinin katıldığı çok merkezli bir araştırmada, 12 genin analizine dayalı ilaç düzenlemelerinin değerlendirildiğini söyledi. Klinik açıdan anlamlı genetik varyant taşıyan ve buna göre tedavi edilen hastalarda önemli ilaç yan etkilerinin görülme olasılığında yaklaşık yüzde 30 azalma saptandığını ifade etti. Bu bulgular, genetik testlerin uygun hasta ve ilaç gruplarında tedavi güvenliğini artırabileceğini göstermektedir.
Kişiselleştirilmiş tıbbın geleceğinde gen düzenleme teknolojilerine de önemli bir yer ayrıldığını belirten Şengelen, 2025 yılında The New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan bir çalışmanın bu alandaki ilerlemelere örnek teşkil ettiğini söyledi. Nadir görülen kalıtsal bir metabolizma hastalığı bulunan bir bebeğe, taşıdığı genetik değişikliğe özel olarak geliştirilen CRISPR tabanlı bir tedavi uygulandığını ve ilk değerlendirmelerde olumlu sonuçlar alındığını belirtti. Ancak, bu uygulamanın tek bir hastaya dayandığı için uzun dönem güvenliği ve etkinliğinin henüz bilinmediğini de ekledi.
Şengelen, kişiselleştirilmiş tıbbın sunduğu imkanlar kadar bazı sınırlılıklarının da bulunduğuna dikkat çekti. Genetik testlerin maliyeti, bu testlere erişim, laboratuvar yöntemlerinin standartlaştırılması ve kişisel genetik bilgilerin korunması gibi konuların önem taşıdığını vurguladı. Her genetik değişikliğin hastalığa neden olmadığını ve her değişikliğe yönelik bir tedavi bulunmadığını belirtti. Gelecekte, “Bu hastalık nasıl tedavi edilir?” sorusunun yanı sıra, “Bu hasta için en uygun tedavi hangisidir?” sorusunun daha fazla sorulacağını ifade etti. Kişiselleştirilmiş tıbbın gerçek başarısının, geliştirilen yöntemlerin laboratuvardaki potansiyelinden ziyade hastalara ne ölçüde yarar sağladığı ile belirleneceğini sözlerine ekledi.
Kaynak: İhlas Haber Ajansı



