Japon şirketleri, ciddi işgücü sıkıntısı, yaşlanan nüfus ve kronik verimlilik sorunlarıyla mücadele ederken, yapay zekayı benimsemek için elverişli bir ortamda bulunuyor. Ancak, birçok işyerinde yapay zeka kullanımı, ABD ve İngiltere ile kıyaslandığında hâlâ yavaş ve temkinli bir şekilde ilerliyor. Japonya’nın yapay zekaya yaklaşımı, geleneksel Noh tiyatrosunun ağır ilerleyişini andırıyor. Sahnedeki maskeli karakterler, harekete geçmenin aciliyetinde birleşmişken, bu çağrı sürekli olarak tekrarlanıyor; ancak oyuncular yerlerinde donup kalıyor. Bu durum, dramatik gerilim yaratmak adına etkileyici olsa da, ülkenin acil sorunlarını çözmek için etkili bir yöntem değil.
Yapay zekanın işyerlerindeki kullanımına dair veriler, Japonya’nın bu alanda geride kaldığını ortaya koyuyor. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) tarafından yayımlanan rapora göre, Japon çalışanların yalnızca yüzde 8,4’ü işlerinin bir parçası olarak yapay zeka kullanıyor. Bu oran, ABD’de yüzde 50, İngiltere’de ise yüzde 32 olarak kaydedilmiş durumda. Yapay zeka kullanımında, dünyada Birleşik Arap Emirlikleri’nden sonra ikinci ve Asya’da ilk sırada olan Singapur’da ise çalışanların yüzde 56’sı yapay zekayı “haftada birkaç kez” kullanıyor.
Peki, Japonya neden bu kadar yavaş hareket ediyor? ABD merkezli Kuse AI girişiminin kurucu ortaklarından Austin Xu, Japon şirketlerinin muhafazakar ve riskten kaçınan bir yapıya sahip olduğunu belirtiyor. Girişim, yapay zeka sistemlerini Japonya’daki firmalara sunmak amacıyla burada bir ofis açtı. Xu, “Süreçlerin ve uzlaşma kültürünün işleri yavaşlattığı kuruluşlar var” diyor. “Özellikle müşteri odaklı işlerde yapay zekanın hata yapmasına yönelik tolerans neredeyse yok. Bazı şirketler, bir işi makineye yaptırmaktansa o pozisyonu boş bırakmayı tercih ediyor.”
Xu, ABD’deki durumun çok daha farklı olduğunu ve bazı şirketlerin verimliliği artırmak için yapay zeka araçlarına daha fazla alan tanıdığını ifade ediyor. “ABD’de yapay zeka, iş arkadaşları olarak sürece dahil oluyor ve zamanla iş akışının bir parçası haline geliyor. ABD’li yöneticilerin yaklaşımı genellikle ‘Bırakalım denesin, sonra düzeltiriz’ şeklinde.” Xu, Japon şirketlerinin yapay zekaya güvenmeden önce daha fazla kanıt görmek istediğini de ekliyor.
Kyoto İleri Bilimler Üniversitesinde uluslararası yönetim profesörü olan Parrisa Haghirian, birçok Japon şirketinin yapay zekaya yönelmekte aşırı riskten kaçındığını savunuyor. Haghirian, “Yapay zekanın benimsenmesinde yaşanan zorluklar, Japon şirketlerinde genel olarak değişikliklerin uygulanmasındaki zorluklarla paralel. Yapay zeka kullanımı, özellikle iş yerlerinde hâlâ oldukça sınırlı ve temkinli.” diyor. Haghirian, Japonya’daki yaklaşımı ABD’nin daha girişimci kültürüyle karşılaştırarak, Japon şirketlerinin hatalara, belirsizliğe ve itibar riskine karşı son derece duyarlı olduğunu ifade ediyor.
Üretken yapay zeka, Japonya’da henüz tamamen güvenilir olmadığı için daha çok metin yazma, özet çıkarma veya bilgi toplama gibi düşük riskli işlerde kullanılıyor. Temel operasyonlar, karar alma süreçleri veya genel işleyişin iyileştirilmesinde ise daha az tercih ediliyor.
Japonya’nın sağlık sektörü de yapay zekaya yönelme konusunda oldukça yavaş ilerliyor. Bazı hastanelerde hasta dosyalarının dijital ortama aktarılması bile henüz tamamlanmamış durumda. Adının açıklanmasını istemeyen bir hastane çalışanı, “Kağıt belgeler inanılmaz bir hızla birikiyor,” diyor. “Taş Devri’nde gibiyiz.” Japon hükümeti, yapay zekanın benimsenmemesinden kaynaklanan bu geniş çaplı sorunun farkında ve daha fazla şirketin bu teknolojiyi kullanmasını teşvik etmeye çalışıyor. Ülkenin Yapay Zekayı Teşvik Yasası, geçen yıl parlamentodan geçerek yürürlüğe girdi. Bu yasa, hafif düzenlemelerle şirketleri yapay zekaya daha fazla yatırım yapmaya yönlendirmeyi amaçlıyor.
Tokyo yönetimi, Japonya’nın “yapay zekanın geliştirilmesi ve kullanılması konusunda dünyanın en elverişli ülkesi” olacağı vaadinde bulunuyor. Hükümet, yapay zeka kullanımının yaygınlaşmasının Japonya’nın verimliliğini artıracağına inanıyor. Japonya, gelişmiş ülkelerden oluşan G7 grubunda hâlâ en düşük verimlilik seviyesine sahip. Japonya Maliye Bakanlığı, şirketlerde yapay zeka kullanımının önemli ölçüde arttığını ve beş yıl önce yüzde 11 olan kullanım oranının bugün yüzde 75’e ulaştığını bildiriyor.
Ancak eleştirmenler, bu şirketlerde çalışanların yalnızca küçük bir bölümünün yapay zeka kullandığını ve kullananların da teknolojiden sınırlı derecede faydalandığını savunuyor. Meiji Üniversitesinde Japonya’nın toplumsal sistemi ve teknoloji üzerine çalışan Prof. Yasushi Ogasawara, işgücünde teknolojiye dair yeterli bilgiye sahip insan sayısının az olduğuna dikkat çekiyor. “Japonlar akıllı telefon gibi teknolojik cihazlarla ilgilense de dijital okuryazarlık düşük,” diyor. Bu durum, Japonya’nın 2030 yılına kadar yaklaşık 800 bin bilişim uzmanı açığıyla karşı karşıya kalacağını belirten bir raporda da vurgulanıyor. Birçok şirketin eski bilgisayar sistemleriyle başa çıkmakta zorlandığı, bu sistemlerin yaklaşık yüzde 60’ının 20 yıldan daha eski olduğu belirtiliyor.
Ogasawara, Japon şirketlerinin yapay zeka geliştirmekten ziyade, iş kayıplarını önleme konusunda daha fazla baskı altında olduğunu ifade ediyor. “Hükümet, yapay zekadan, çalışanlara yeni beceriler kazandırmaktan ve dijital yetkinliklerden söz ediyor. Ancak insan kaynağını dijital becerilere uyarlamak zor, çünkü öncelik tam istihdamı korumak,” diyor. Bunun yanı sıra işe alım uygulamalarında bir değişim yaşanıyor. Bazı şirketler, yeni mezunları işe alırken “yapay zeka okuryazarlığı”na öncelik vermeye başladı. Özel sektörde büyük bir ticaret şirketi olan Kanematsu, teknoloji konusunda yetkin yeni mezunları istihdam ediyor. İş yerinde yapay zekayı sık kullandığını dile getiren Uta Yamaguchi, “Çalışma arkadaşlarımın çoğu da onu sık kullanıyor. Yöneticime e-posta yazarken, karmaşık belgeleri özetlerken, toplantıları kaydederken ve toplantı özetleri hazırlarken yararlanıyoruz,” diyor.
Ancak Yamaguchi, ABD’den farklı olarak, çok aşamalı işleri bağımsız bir şekilde yürütebilen yapay zeka sistemlerinin Japonya’da hala pek görülmediğini belirtiyor. İleri görüşlü bir işverenin bu sistemleri kullanmaya başladığını da vurguluyor. Ogasawara, “Japonya’daki değişim sınırlı,” diyor ve ekliyor: “Japon toplumu sancısız bir reform bekliyor. Bu nedenle köklü bir reform gerçekleştirmenin en hafif ifadeyle zor olduğu söylenebilir.” Japonya’da “sarsıcı değişim” kavramı pek hoş karşılanmıyor. Ancak bu değişim yaşanmadığı takdirde, ülkenin ihtiyaç duyduğu verimlilik artışı ulaşılması zor bir hedef olarak kalabilir.





