“İnsanlığa en büyük faydayı sağlayan kişilere…” cümlesi, Alfred Nobel’in 1895 yılında yazdığı vasiyetinde, Nobel Ödülü’nün kimler tarafından hak edildiğini ifade etme amacı taşımaktadır. Ödülün ilk verildiği günden itibaren, kadınlar her kategoride azınlık olarak kalmaya devam etti. Tıp, Fizik, Kimya ve 1969 yılından beri verilen Ekonomi gibi bilim alanlarındaki ödüllerde kadınların temsili, tarihsel olarak oldukça düşüktür. 1901 ve 2026 yılları arasında bu dört alanda verilen toplam 769 ödülden yalnızca 30’u kadınlara verilmiştir. Bu oran, toplam ödüllerin sadece yüzde 3,9’una denk gelmektedir. 2023 yılında, Ekonomi Nobel ödülünün açıklanmasıyla birlikte, dört bilim dalındaki tüm ödüllerin erkeklere verildiği ortaya çıkmıştır. Nobel ödüllerindeki bu belirgin cinsiyet farkı, endişe verici olup, bu ödüle kimin layık olduğuna karar verilmeden önce başlayan karmaşık bir sorunun göstergesi olarak değerlendirilmektedir.
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi ve Karolinska Enstitüsü Nobel Meclisi, ödül sahipleri arasındaki bu cinsiyet dengesizliği nedeniyle yıllardır eleştirilmektedir. 2018 yılında bu önyargılarla mücadele etmek amacıyla gizli yürütülen aday belirleme sürecinde bazı değişiklikler yapılmıştır. Aynı yıl fizik alanında Donna Strickland, kimya alanında ise Frances H. Arnold Nobel Ödülü’ne layık görülmüştür. O güne kadar, yani 50 yılı aşkın bir süre boyunca fizik ödülünü hiçbir kadın kazanamamış, aynı dönemde kimya ödülüne ise yalnızca tek bir kadın sahip olmuştur. İsveçli tıpçı Göran Hansson, 2021 yılında BBC Mundo’ya verdiği bir röportajda “Kadınlar yüzlerce hatta binlerce yıldır ayrımcılığa uğruyor. Bu durum Nobel ödülü döneminde de kesinlikle geçerli” şeklinde ifadelerde bulunmuştur. Hansson, ödül verilmesinin aday gösterilme sürecine bağlı olduğunu belirtmiş ve “Aday gösterilmemiş birine ödül veremeyiz.” demiştir. Kurumun aday belirleyen kişilerini “cinsiyet ve etnik köken konusunda daha açık fikirli” olmaya teşvik ettiğini de eklemiştir.
Tıp, fizik, kimya ve ekonomi alanlarındaki ödül sahipleri, benzer bir prosedür ile seçilmektedir. Kurum, internet sitesinde bu süreci şöyle açıklamaktadır: “Her komite, ödül sahipleri, profesörler ve dünya çapında ilgili alanda öne çıkan yetkin kişilere öneride bulunmaları için gizli aday formları gönderir.” Öneriler alındıktan sonra komite, “adaylıkları inceler ve ön adayları seçer.” Bu aşamada yaklaşık 250 ila 350 isim belirlenir. Ön elemeyi geçen isimler, çalışmalarının değerlendirilmesi için “özel olarak görevlendirilen uzmanlara” gönderilir. Son olarak her komite, nihai adaylara ilişkin tavsiyelerini ilgili ödülü vermekle yükümlü olan kuruma sunar. Kurum üyeleri de çoğunluk oyuyla kazananları belirler.
Nobel ödülleri, modern bilimin gelişimi ile ilgili “çağ dışı” bir bakış açısını sürdürdüğü ve cinsiyetin yanı sıra sınıf ve ırk temelli önyargılar barındırdığı gerekçesiyle eleştirilmektedir. 2017 yılında gazeteci Ed Yong, Atlantic dergisinde yazdığı makalede Nobel ödüllerinin “saçmalık” olduğunu belirterek, “‘Yalnız dahi’ mitini yaydıkları sürece, o ‘yalnız dahi’ neredeyse her zaman beyaz ve erkektir.” ifadelerini kullanmıştır. California San Diego Üniversitesi’nden astrofizik profesörü Brian Keating ise 2021 yılında BBC’ye, ödül sahiplerinin “Nobel ödülüne karşı çıkmaya başlaması gerektiğini” söylemiştir. Keating, “Birisi çıkıp ‘Bu ödülü kabul etmiyorum çünkü adil değil, doğru değil, bilimsel keşfin bütününü yansıtmıyor’ dediği an komite de planlarını değiştirecektir” demiştir. Ancak bilim alanında bugüne kadar hiçbir ödül sahibi, Nobel’i kendi isteğiyle reddetmemiştir. Kuruma yönelik eleştirilerin bir kısmı da aday gösterilen kişilerin isimlerinin 50 yıl boyunca gizli tutulması üzerinedir. Eleştirenler, bu durumun seçim sürecinde şeffaflık problemi yarattığını iddia etmektedir.
Nobel ödüllerinde kadınların hak ettiği yeri bulamamasının en çarpıcı örneklerinden biri, nükleer fisyonun açıklanmasında önemli bir rol oynayan fizikçi Lise Meitner’dir. 30 yıldan fazla süreyle araştırma yaptığı çalışma arkadaşı Otto Hahn, 1944 yılında Nobel Kimya Ödülü’nü yalnızca kendisi almıştır. Daha sonra Meitner’in yıllar içinde 49’dan fazla kez aday gösterildiği öğrenilmiştir. Onu aday gösterenler arasında Niels Bohr, Werner Heisenberg ve Maz Planck gibi dönemin önde gelen bilim insanları bulunmaktadır.
BBC’nin İspanyolca servisi Mundo’ya görüş veren kadın bilim insanları ve uzmanlar, istatistiklerin endişe verici olmasına rağmen Nobel komitelerinin seçimlerinin, kadınların geride bırakıldığı uzun bir zincirin yalnızca son halkası olduğu konusunda hemfikirdir. Danimarka’daki Kopenhag Üniversitesi Niels Bohr Enstitüsü’nde araştırmacı olarak görev yapan fizikçi Liselotte Jauffred, tıp, fizik, kimya ve ekonomi alanlarındaki Nobel ödüllerindeki cinsiyet uçurumunu inceleyen bir araştırmanın ortak yazarlarından biridir. Jauffred, BBC Mundo’ya yaptığı açıklamada “Sonuçlar ortada bir sorun olduğunu gösteriyor. Artık Nobel ödüllerinde cinsiyet ayrımcılığı olmadığını söyleyemeyiz çünkü istatistiksel olarak veriler var.” demiştir. Bununla birlikte Nobel komitelerinin seçim yaparken kasti bir cinsiyet önyargısıyla hareket ettiğine inanmak için bir neden olmadığını da eklemiştir: “Bu eşitsizliği doğuran mekanizmalar, Nobel’i son adım olarak kabul edersek, son adıma gelinmeden çok daha önce devreye giriyor.”
Londra Kraliyet Bilimleri Akademisi üyesi ve Cambridge Üniversitesi fahri profesörü olan fizikçi Athene Donald, Nobel komitelerinde bir önyargının olup olmadığı sorusuna kesin bir dille yanıt vermedi: “Bilmiyorum.” Donald, “Şunu biliyoruz, Marie Curie gibi birinin listeye girebilmesi için eşinin mücadele etmesi gerekmişti. Bu çok uzun zaman önce olsa bile bu bilinçdışı önyargının hala devam ettiğinden şüpheleniyorum.” şeklinde düşündüğünü ifade etmiştir. Ancak Donald, komite içinde “Hayır, bir kadına ödül vermeyeceğiz” şeklinde bir bilinçli ayrımcılığın olmadığını ileri sürmüştür: “Hatta tam tersini düşünürdüm çünkü şu anda bu konuya çok fazla dikkat çekiliyor.” Daha önce Cambridge Üniversitesi’nde cinsiyet eşitliği ile ilgili bir görev üstlenmiş olan Donald, “Komite kararını vermeden önce gerçekleşen her şey, zamanla birikerek kadınların aleyhine işleyen bir etkiye neden oluyor.” değerlendirmesini yapmıştır.
Nanoteknoloji uzmanı ve UNESCO Temel Bilimler, Araştırma, İnovasyon ve Mühendislik Bölümü Başkanı Amal Kasry, durumu şu şekilde özetlemiştir: “Bu kesinlikle endişe verici bir konu ama doğrudan bir önyargının sonucu olduğunu söyleyemem. Çünkü bu yıl da geçmiş yıllarda olduğu gibi ödül alanlar bilimde gerçekten çığır açıcı başarılarından dolayı ödüllendirildiler.” Kadınların bu ödüllerde yer almaması, bilimsel fırsatların ve takdirin nasıl paylaştırıldığına dair önemli bir soruyu gündeme getirmektedir. Asıl üzerinde durulması gereken konu budur” diyen Kasry, eklemiştir: “Mesele ödülün neden sadece erkeklere veya kadınlara verildiğini sormak değil, ödül aşamasına gelmeden önce fırsatların nasıl dağıtıldığını sorgulamaktır. Çünkü böylesi bir ödüle giden yol son derece uzun.”
UNESCO’nun İstatistik Enstitüsü verilerine göre, dünya genelinde bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarında mezun olanların yalnızca %35’i kadınlardan oluş



